1991թ-ի սեպտեմբերի 21-ը Հայաստանի Հանրապետության անկախության
օրն է: Հայաստանի Հանրապետությունը հռչակեց իր անկախ պետականության վերականգնման փաստը`
դուրս գալով ԽՍՀՄ կազմից և դառնալով անկախ պետություն: ԽՍՀՄ փլուզումից և անկախության հռչակումից հետո
Հայաստանի աշխարհաքաղաքական նշանակությունն էապես փոխվեց: Արտաքին քաղաքական
գործառույթից զուրկ ծայրամասից այն վերածվեց աշխարհաքաղաքական հատվող գոտիներում և
շահերի շփման կետերում գտնվող մի երկրի, որը փորձում էր գտնել իր դերը
տարածաշրջանում և միջազգային հարաբերություններում:
Նման
պայմաններում էլ ձևավորվում է ՀՀ արտաքին քաղաքականությունը: ՀՀ արտաքին
քաղաքականության հիմնական ուղղությունների ձևավորման վրա իրենց ազդեցությունն
ունեցան հետևյալ գործոնները.
§ Երկրի սոցիալ-տնտեսական ծանր վիճակը,
§ Ղարաբաղյան պատերազմը և ընդհանրապես ղարաբաղյան հակամարտությունը,
§ ՀՀ անվտանգության ապահովման անհրաժեշտությունը,
§ Հետսառըպատերազմյան իրադրությունը:
Այժմ անդրադառնանք
դրանցից յուրաքանչյուրին:
ՀՀ-ը և ԼՂՀ դեռևս 1988թ-ից գտնվում
էին շրջափակման մեջ
Ադրբեջանի կողմից, որի արդյունքն էր տնտեսության ընդհանուր անկման 50 տոկոսը: Հայաստան
եկող բեռները կողոպտվում և թալանվում էին հարևան պետություններում: Հասարակական-քաղաքական,
տնտեսական և մյուս բոլոր ոլորտները կաթվածահար վիճակում էին գտնվում: Մյուս կարևոր գործոնը ՀՀ անվտանգության ապահովումն էր: ԽՍՀՄ անկումից հետո ՀՀ համար չկար մի անվտանգության
համակարգ, որը հուսալիորեն կապահովեր նրա անվտանգությունը, մանավանդ ղարաբաղյան հիմնախնդրի
առկայության պայմաններում: Ընթացող
ղարաբաղյան պատերազմը լուրջ սպառնալիք էր ՀՀ անվտանգությանը նաև այն առումով, որ
միշտ կար Թուրքիայի կողմից դրան միջամտելու վտանգը: Երկրի ներքին սոցիալ-տնտեսական ծանր վիճակով և անվտանգության ապահովման անհրաժեշտությամբ էր պայմանավորված, որ նորանկախ ՀՀ-ը որպես իր արտաքին քաղաքական
դոկտրիններ ընտրեց «բոլոր հարևանների հետ բարիդրացիական հարաբերություններ
ունենալու» և «չկան մշտական բարեկամներ, կան մշտական շահեր» բանաձևերը: Սակայն Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիրը հենց սկզբից
դժվարացրեց ՀՀ ընտրած արտաքին քաղաքական ուղեգծի իրականացումը: ԼՂ հիմնախնդրի
լուծմանը աջակցելու փաստը օգտագործելով` տարածաշրջանում իրենց ազդեցությունն էին փորձում
հաստատել Իրանը, ԵՄ-ը, ԱՄՆ-ը նաև Թուրքիայի միջոցով, իսկ Ռուսաստանը փորձում էր պահպանել
տարածաշրջանում իր դիրքերը: Հենց այստեղ է, որ այս պետությունների և դրանց խմբերի շահերը
բախվում էին իրար` միաժամանակ անարդյունավետ դարձնելով հիմնախնդրի լուծումը: ԽՍՀՄ-ի անկումը և Արևմուտքի ու արևմտյան արժեքների վարկանիշի
հետսառըպատերազմյան աճը էական ազդեցություն ունեցան ինչպես հետխորհրդային պետությունների,
այնպես էլ ՀՀ քաղաքական կողմնորոշման հարցում: Ռուսաստանից տարանջատվելու և եվրոպական,
արևմտյան արժեքներ որդեգրելու քաղաքականության ֆոնի վրա ձևավորվեց ՀՀ արտաքին
քաղաքականության ուղղություններից մեկը` նրա հարաբերությունները ԵՄ և ԱՄՆ-ի հետ:
Այսպիսով, հաշվի առնելով այս գործոնները, ձևավորվեցին ՀՀ
արտաքին քաղաքականության հետևյալ հիմնական ուղղությունները` Ղարաբաղյան հիմնախնդրի
լուծումը, հարաբերությունները Ռուսաստանի և Արևմուտքի հետ, ինչպես նաև սահմանակից երկրների`
Թուրքիայի և Իրանի հետ, անդամակցումը միջազգային կազմակերպություններին:
