ՌԴ vs ԱՄՆ. խաղ զրոյական գումարով, թե՞ համագործակցություն

Թե Ռուսաստանը և թե ԱՄՆ-ը արդեն 90-ականներից և հատկապես նոր դարաշեմից ավելի մեծ եռանդով ու թափով էին խոսում փոխադարձ համագործակցության ուժեղացման և ամրապնդման մասին: Իհարկե չենք կարող ժխտել, որ որոշ ոլորտներում այս երկու պետությունների միջև էական համագործակցություն է տիրում, սակայն  ռազմաքաղաքական ոլորտը շարունակում է սուր հակասությունների պատճառ դառնալ: <<Հարաբերությունների վերալիցքավորումը>>, որը նպատակ ուներ մեղմել հակահրթիռային պաշտպանության ոլորտում առկա սուր հակասությունները, այդպես էլ չարդարացրեց իրեն:

Ի՞նչ ենք մենք տեսնում այսօր երկու երկրների միջև հարաբերություններում:

Ռազմաքաղաքական հակասությունները իրենց սուր արտահայտությունն են գտնում սիրիական խնդրում: Ռուսաստանը շարունակում է աջակցել իշխանություններին, իսկ ԱՄՆ-ը` ընդդիմությանը: Իսկ ամերիկյան Կենտրոնական հետախուզական վարչության գործակալը հայտնվում է ռուսական օդանավակայանում չգիտես էլ ինչ նպատակներով: Եվ դա այն դեպքում, երբ նրա կատարած հրապարակումները ոչնչով չազդեցին Սենատի որոշման վրա, և Սենատը օրինականացրեց ԿՀՎ-ի տեղեկատվություն ստանալու նախկին բոլոր միջոցները:

Նման պայմաններում հարց է առաջանում. արդյո՞ք վերջնականապես ավարտվել է սառը պատերազմը, արդյո՞ք երկու երկրները համագործակցում են, թե կրկին ձգտում են զրոյական գումարով խաղի:

Հարցին միանշանակ հնարավոր չէ պատասխանել: Սակայն մի բան պարզ է. աշխարհում, լինի այն երկբևեռ, թե բազմաբևեռ, հակասություններ միշտ էլ լինելու են, հատկապես աշխարհագրական այնպիսի կարևոր դիրքում գտնվող պետությունների միջև, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ը և Ռուսաստանը: Իսկ այդ հակասությունների ուժեղացումը և թուլացումը կախված է նրանից, թե ով կարող է ճարպկորեն օգտագործել  քաղաքական այս կամ այն իրադարձությունը մյուսի նկատմամբ ցուցադրական առավելության հասնելու համար:

Եգիպտոս.<<ժողովրդավարության ուղով>>

Դեռևս անցած տարի` 2012թ-ին, այսպես կոչված <<արաբական գարունը>> անցավ նաև Եգիպտոսի վրայով: Եգիպտոսում բողոքի մեծ ալիք սկսվեց, որը տապալեց Մուբարաքի իշխանությունը, իսկ արդեն հունիսի 17-ին տեղի ունեցած նախագահական ընտրությունները իշխանության բերեցին <<Մուսուլման եղբայրներին>>` Մուհամմեդ Մուրսիի գլխավորությամբ: Մուսուլման եղբայրներ շարժումը իսլամիստական շարժում էր, այդ իսկ պատճառով  <<ժողովրդավարական>> երկիր կառուցելու ակնկալիքները նոր ուժի կողմից այնքան էլ մեծ չէին: Նախ հաշվի առնենք այն, որ շարժումն ինքը իսլամիստական է և ավելի արմատական կարող էր լինել, քան նախորդը: Մյուս կողմից երկար տարիներ բռնապետական կարգերով ապրող մահմեդական երկիրը բնականաբար չէր կարող միանգամից <<ժողովրդավարական>> դառնալ, նամանավանդ, երբ նախագահի լիազորությունները սահմանափակվում էին բանակի կողմից:

Եվ ահա, ժողովրդավարության անցման ճանապարհին իր առաջին քայլերն անող Եգիպտոսում կրկին բողոքի ալիք է պայթում 2013թ-ի հուլիսի 3-ին, որը վերածվում է իսկական ռազմական հեղաշրջման: Նախագահ Մուրսիին ներկայացվում է 48-ժամյա վերջնագիր, որից հետո նա և նրա համախոհները հեռացվում են իշխանությունից և ձերբակալվում: Զինվորականները վերցնում են իշխանությունը, ստեղծվում է ժամանակավոր կառավարություն, որի ժամկետները դեռևս հստակ սահմանված չեն: Ըստ նախնական տվյալների նախատեսվում է նախագահական և խորհրդարանական ընտրությունների անցակցում 12 ամսվա ընթացքում, որը ինքնին աբսուրդի է հասցնում ստեղծված իրավիճակը` հաշվի առնելով նաև ժամանկավոր կառավարության անկայունությունը:

Միաժամանակ ժողովրդական զանգվածները հավաքվում են Կահիրեի Թահրիր հրապարակում` պահանջելով ազատ արձակել նախկին նախագահ Մուրսիին և վերադարձնել նրա օրինական իշխանությունը: Այստեղ պետք է ի նկատի ունենալ նաև այն փաստը, որ նախագահ Մուրսին ընտրվել էր ժողովրդավարական ճանապարհով, ընտրությունների միջոցով, և միանգամայն արդարացի են այն զանգվածները, ովքեր զինվորականությանը մեղադրում են իշխանությունը անօրինական կերպով զավթելու մեջ:

Այսպիսով, մեր առջև հառնում է հետևյալ իրավիճակը: Մի կողմից` զինվորականներ, ովքեր վերցրել են իշխանությունը ռազմական ճանապարհով, մյուս կողմից` նախագահ, որը ընտրվել է ժողովրդավարական ճանապարհով: Երկու կողմերն էլ ունեն իրենց համախոհները թե քաղաքական դաշտում, թե ժողովրդի շրջանում: Հարց է ծագում. արդյոք Եգիպտոսին սպառնում է Սիրիայի ճակատագիրը` քաղաքացիական պատերազմ:

Այս հարցին պատասխանելու համար պետք է տեսնենք, թե ինչու տեղի ունեցավ այս ամենը: Նախ հիշենք, որ նախագահ Մուրսին իշխանության եկավ զինվորականների օժանդակությամբ և իր նախագահության ամբողջ ընթացքում էլ նրա իշխանությունը սահմանափակվում էր զինվորականների կողմից: Վերջիններս շատ մեծ դեր ունեն Եգիպտոսում և եգիպտացիների խոսքերով <<պետություն են պետության մեջ>>: Իսկ ինչու չլինել հենց <<պետությունը>>: Ինչու կապել ձեռքերը <<Մուսուլման եղբայների>> միջոցով: Նամանավանդ, որ <<պետություն դառնալու>> համար շատ հարմար էր ժամանակը, երբ ժողովրդի մի մասը դժգոհ էր նախագահ Մուրսիի կառավարումից, իսկ վերջինս էլ ձգտում էր սահմանափակել զինվորականների իշխանությունը երկրում: 

Այս տեսանկյունից նայելիս մի շատ վտանգավոր հեռանկար է բացվում Եգիպտոսի համար: Իշխանության ճանապարհին, պետություն դառնալու ճանապարհին զինվորականությունը չի զիջի, և կիսատ չի թողնի արդեն սկսած գործը, իսկ երբ դառնա պետություն, արդեն չի բացառվի, որ Եգիպտոսը կվերադառնա իր նախկին բնապետական կարգերին:

Թալեյրանը Դիվանագետի մասին

Շարլ Մորիս Թալեյրանի անունը լսելիս շատերի առաջ է միանգամից հառնում անսկզբունքային դիվանագիտություն կոչվածը: Սակայն դա միայն առաջին տպավորությունն է: Իհարկե չժխտելով 18-19-րդ դարերի այս տաղանդավոր ֆրանսիացի դիվանագետի ու քաղաքական գործչի անսկզբունքայնությունը` միաժամանկ չենք կարող ժխտել նաև, որ հենց այդ հատկությունը ճիշտ տեղում ու ճիշտ ժամանակին օգտագործելու շնորհիվ նա կարողացավ հասնել իր բարձունքին: Եվ բացի այդ, միայն այդ հատկությամբ չէ, որ նա օժտված էր: Նրան հատուկ էր զգուշությունը, հանգամանքներին հարմարվելու կարողությունը, քաղաքական ներըմբռնումը և այն բոլոր հատկանիշները, որոնք հենց ինքը` Թալեյրանը, առանձնացնում է իսկական դիվանագետի համար.

• <<խոշոր գիշատիչների>> դեմ պայքարում փոքր երկրների վրա հենվելու հմտություն, դաշնակիցների ճիշտ ընտրություն,
• հանուն հիմնական նպատակներին հասնելու մասնավոր զիջումների գնալու պատրաստակամություն,
• հուզավառության և զգացմունքների կատարյալ բացակայություն,
• սառնասրտություն և զսպվածություն,
• զրուցակցին լսելու և զրույց վարելու կարողություն,
• նրբաճաշակություն հագուստի հարցում,
• անհաջողությունների և պարտությունների դեպքում հանգստություն պահպանելու ընդունակություն,
• իր շահագրգռվածության աստիճանը իր անշտապողականությամբ թաքցնելու կարողություն:
• տիկնիկ, որ ամեն ընկնելուց հետո միշտ ոտքի է կանգնում,

Երկար տարիներ վարելով Ֆրանսիայի արտաքին հարաբերությունները` Թալեյրանը դրսևորել է իր դիվանագիտական հանճարը` առանձնացնելով նաև արտաքին գործերի նախարարին բնորոշ հատկանիշները: Նա գտնում էր, որ արտաքին գործերի նախարարը պետք է օժտված լինի յուրատեսակ բնազդով, որը, նրան արագ նախազգուշացնելով, մինչև ցանկացած վիճաբանության սկսվելը, խանգարեր որևէ դեպքում վարկաբեկելու իրեն: Նա պետք է ունենա անկեղծ երևակայելու ընդունակություն` մնալով անթափանցելի, լինի զուսպ, բայց ոչ բռնազբոսիկ, հմուտ նույնիսկ իր զվարճության ընտրության մեջ: Անհրաժեշտ է, որ նրա զրույցը լինի պարզ, բազմազան, անսպասելի, միշտ բնական և երբեմն միամիտ: Մի խոսքով 24 ժամվա ընթացքում նա ոչ մի ակնթարթ չպետք է դադարի իրեն զգալ արտաքին գործերի նախարար:

Մի փոքր ժողովրդավարության մասին

• Ժողովրդավարության` դեմոկրատիայի մասին խոսել են դեռևս հին մտածողները: Օրինակ` Արիստոտելը գտնում էր, որ ժողովրդավարությունը հանգեցնում է ամբոխավարության և անիշխանության: Կան կարծիքներ նաև, որ ժողովրդավարությունը մեծամասնության բռնապետությունն է փոքրամասնության նկատմամբ: Շատերը նույնիսկ գտնում են, որ ժողովրդավարոթյունը ապազգային կառավարման ձև է և հանգեցնում է էթնիկական առումով ազգայինի անկմանը:
  Սակայն մի պահ տեսնենք, թե ինչ ասել է ժողովրդավարություն: Արդյոք դա պետք է հասկանալ բառի ուղղակի իմաստով` այսինք, ժողովուրդն է իրականացնում իշխանությունը կամ ժողովուրդն է <<վարում>> այն:
  
  Դրա համար պետք է պատասխանել մի քանի հարցերի.
  
  -ո՞վ է իշխանության գալիս - նա, ով հավաքում է ընտրողների ձայների մեծամասնությունը
  
  -ի՞նչպես է հավաքում այդ ձայների մեծամասնությունը – առաջարկելով իր ծրագրերը, խոստումներ տալով, որոնք բոլորը չէ, որ կատարելու է: Սակայն կարևորը այն չէ, թե ինչքանով թեկնածուն կկատարի իր խոստումները: Կարևորն այն է, թե ինչքանով նա կարող է ժողովրդին թեքել իր կողմը և շահել նրա ձայները: Այստեղ փատորեն ընթանում է հասարակ մրցակցություն: Ով հաղթում է մրցակցությունում, նա է ուժեղագույնը, նա է արժանի երկիրը կառավարել, հենց նա կարող է հետագայում հենց այն նույն ժողովրդին, որին կարողացել է մի անգամ արդեն իր կողմը գրավել, մյուս անգամ էլ, հարկ եղած դեպքում իր կողմը թեքել:
  
  -ի՞նչու է ուզում գալ կամ ինչու է գալիս իշխանության- Եթե դիտարկենք ժողովրդավարությունը որպես տեսություն, ապա այն մյուս քաղաքագիտական տեսությունների նման ևս պետք է գործիք լինի իշխանության եկածի համար գործելու հանուն պետության, հանուն պետական շահի:
  
  Ժողովրդավարության մասին պատկերացումների խեղաթյուրումները հենց գալիս են նրանից, որ իշխանության եկած ուժը ոչ թե իշխանության է գալիս ընտրողների ձայների մեծամասնությամբ, այլ կեղծումների հաշվին: Սրա հետևանքով առաջանում է գործնական լեգիտիմության խնդիրը: Այսինքն իշխանությունը, որը ի սկզբանե չի կարողացել մեծամասնությանը թեքել իր կողմը, իր կառավարման ընթացքում էլ դա չի կարող անել: Եվ երկրորդ խեղաթյուրված ընկալումը առաջանում է այն ժամանակ, երբ իշխանության եկած ուժը գործում է ոչ թե հանուն պետական շահերի, այլ հանուն իր նեղ իշխանական շահերի: Սա, ըստ իս, ամենամեծ աղետն է յուրաքանչյուր պետության համար:
  
  Անդրադառնամ նաև ժողովրդավարական երկրի և <<միջազգային հանրություն>> ասվածի միջև հարաբերակցության խնդրին: Լինել ժողովրդավարական երկիր ամենևին չի նշանակում պարտադիր հաշվի առնել միջազգային հանրության տեսակետը: Ի վերջո միջազգային հանրության տեսակետը ձևավորվում է ուժեղի և հաղթողի թելադրանքի և ազդեցության տակ: Յուրաքանչյուր պետություն հաշվի է առնում միջազգային հանրության տեսակետը այնքանով, որքանով այն չի վնասի իր պետական, ազգային շահերին: Այս դեպքում նույնիսկ, սա ոչ այնքան հաշվի առնում է, որքան շահարկում, որը հեղինակությունը բարձրացնելու նպատակ ունի: Իսկ այն պետությունները, ովքեր դողում են միջազգային հանրության տեսակետի վրա, ի վերջո դատապարտված են դրա զոհը դառնալուն:

Ի՞նչ գործոններ ազդեցին ՀՀ արտաքին քաղաքականության ուղղությունների ձևավորման վրա

1991թ-ի սեպտեմբերի 21-ը Հայաստանի Հանրապետության անկախության օրն է: Հայաստանի Հանրապետությունը հռչակեց իր անկախ պետականության վերականգնման փաստը` դուրս գալով ԽՍՀՄ կազմից և դառնալով անկախ պետություն: ԽՍՀՄ փլուզումից և անկախության հռչակումից հետո Հայաստանի աշխարհաքաղաքական նշանակությունն էապես փոխվեց: Արտաքին քաղաքական գործառույթից զուրկ ծայրամասից այն վերածվեց աշխարհաքաղաքական հատվող գոտիներում և շահերի շփման կետերում գտնվող մի երկրի, որը փորձում էր գտնել իր դերը տարածաշրջանում և միջազգայինհարաբերություններում:Նման պայմաններում էլ ձևավորվում է ՀՀ արտաքին քաղաքականությունը: ՀՀ արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունների ձևավորման վրա իրենց ազդեցությունն ունեցան հետևյալ գործոնները.§  Երկրի սոցիալ-տնտեսական ծանր վիճակը,
§  Ղարաբաղյան պատերազմը և ընդհանրապես ղարաբաղյան հակամարտությունը,
§  ՀՀ անվտանգության ապահովման անհրաժեշտությունը,
§  Հետսառըպատերազմյան իրադրությունը:
Այժմ անդրադառնանք դրանցից յուրաքանչյուրին:ՀՀ-ը և ԼՂՀ դեռևս 1988թ-ից գտնվում էին շրջափակման մեջ Ադրբեջանի կողմից, որի արդյունքն էր տնտեսության ընդհանուր անկման 50 տոկոսը: Հայաստան եկող բեռները կողոպտվում և թալանվում էին հարևան պետություններում: Հասարակական-քաղաքական, տնտեսական և մյուս բոլոր ոլորտները կաթվածահար վիճակում էին գտնվում: Մյուս կարևոր գործոնը ՀՀանվտանգության ապահովումն էր: ԽՍՀՄ անկումից հետո ՀՀ համար չկար մի անվտանգության համակարգ, որը հուսալիորեն կապահովեր նրա անվտանգությունը, մանավանդ ղարաբաղյան հիմնախնդրի առկայության պայմաններում: Ընթացող ղարաբաղյան պատերազմը լուրջ սպառնալիք էր ՀՀ անվտանգությանը նաև այն առումով, որ միշտ կար Թուրքիայի կողմից դրան միջամտելու վտանգը: Երկրի ներքին սոցիալ-տնտեսական ծանր վիճակով և անվտանգության ապահովման անհրաժեշտությամբ էր պայմանավորված, որ նորանկախ ՀՀ-ը որպես իր արտաքին քաղաքական դոկտրիններ ընտրեց «բոլոր հարևանների հետ բարիդրացիական հարաբերություններ ունենալու» և «չկան մշտական բարեկամներ, կան մշտական շահեր» բանաձևերը: Սակայն Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիրը հենց սկզբից դժվարացրեց ՀՀ ընտրած արտաքին քաղաքական ուղեգծի իրականացումը: ԼՂ հիմնախնդրի լուծմանը աջակցելու փաստը օգտագործելով` տարածաշրջանում իրենց ազդեցությունն էին փորձում հաստատել Իրանը, ԵՄ-ը, ԱՄՆ-ը նաև Թուրքիայի միջոցով, իսկ Ռուսաստանը փորձում էր պահպանել տարածաշրջանում իր դիրքերը: Հենց այստեղ է, որ այս պետությունների և դրանց խմբերի շահերը բախվում էին իրար` միաժամանակ անարդյունավետ դարձնելով հիմնախնդրի լուծումը: ԽՍՀՄ-ի անկումը և Արևմուտքի ու արևմտյան արժեքների վարկանիշի հետսառըպատերազմյան աճը էական ազդեցություն ունեցան ինչպես հետխորհրդային պետությունների, այնպես էլ ՀՀ քաղաքական կողմնորոշման հարցում: Ռուսաստանից տարանջատվելու և եվրոպական, արևմտյան արժեքներ որդեգրելու քաղաքականության ֆոնի վրա ձևավորվեց ՀՀ արտաքին քաղաքականության ուղղություններից մեկը` նրա հարաբերությունները ԵՄ և ԱՄՆ-ի հետ:Այսպիսով, հաշվի առնելով այս գործոնները, ձևավորվեցին ՀՀ արտաքին քաղաքականության հետևյալ հիմնական ուղղությունները` Ղարաբաղյան հիմնախնդրի լուծումը, հարաբերությունները Ռուսաստանի և Արևմուտքի հետ, ինչպես նաև սահմանակից երկրների` Թուրքիայի և Իրանի հետ, անդամակցումը միջազգային կազմակերպություններին:

Ի՞նչ գործոններ ազդեցին ՀՀ արտաքին քաղաքականության ուղղությունների ձևավորման վրա

1991թ-ի սեպտեմբերի 21-ը Հայաստանի Հանրապետության անկախության օրն է: Հայաստանի Հանրապետությունը հռչակեց իր անկախ պետականության վերականգնման փաստը` դուրս գալով ԽՍՀՄ կազմից և դառնալով անկախ պետություն: ԽՍՀՄ փլուզումից և անկախության հռչակումից հետո Հայաստանի աշխարհաքաղաքական նշանակությունն էապես փոխվեց: Արտաքին քաղաքական գործառույթից զուրկ ծայրամասից այն վերածվեց աշխարհաքաղաքական հատվող գոտիներում և շահերի շփման կետերում գտնվող մի երկրի, որը փորձում էր գտնել իր դերը տարածաշրջանում և միջազգային հարաբերություններում:

Նման պայմաններում էլ ձևավորվում է ՀՀ արտաքին քաղաքականությունը: ՀՀ արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղությունների ձևավորման վրա իրենց ազդեցությունն ունեցան հետևյալ գործոնները.

§  Երկրի սոցիալ-տնտեսական ծանր վիճակը,

§  Ղարաբաղյան պատերազմը և ընդհանրապես ղարաբաղյան հակամարտությունը,

§  ՀՀ անվտանգության ապահովման անհրաժեշտությունը,

§  Հետսառըպատերազմյան իրադրությունը:

Այժմ անդրադառնանք դրանցից յուրաքանչյուրին:

ՀՀ-ը և ԼՂՀ դեռևս 1988թ-ից գտնվում էին շրջափակման մեջ Ադրբեջանի կողմից, որի արդյունքն էր տնտեսության ընդհանուր անկման 50 տոկոսը: Հայաստան եկող բեռները կողոպտվում և թալանվում էին հարևան պետություններում: Հասարակական-քաղաքական, տնտեսական և մյուս բոլոր ոլորտները կաթվածահար վիճակում էին գտնվում: Մյուս կարևոր գործոնը ՀՀ անվտանգության ապահովումն էր: ԽՍՀՄ անկումից հետո ՀՀ համար չկար մի անվտանգության համակարգ, որը հուսալիորեն կապահովեր նրա անվտանգությունը, մանավանդ ղարաբաղյան հիմնախնդրի առկայության պայմաններում: Ընթացող ղարաբաղյան պատերազմը լուրջ սպառնալիք էր ՀՀ անվտանգությանը նաև այն առումով, որ միշտ կար Թուրքիայի կողմից դրան միջամտելու վտանգը: Երկրի ներքին սոցիալ-տնտեսական ծանր վիճակով և անվտանգության ապահովման անհրաժեշտությամբ էր պայմանավորված, որ նորանկախ ՀՀ-ը որպես իր արտաքին քաղաքական դոկտրիններ ընտրեց «բոլոր հարևանների հետ բարիդրացիական հարաբերություններ ունենալու» և «չկան մշտական բարեկամներ, կան մշտական շահեր» բանաձևերը: Սակայն Լեռնային Ղարաբաղի հիմնախնդիրը հենց սկզբից դժվարացրեց ՀՀ ընտրած արտաքին քաղաքական ուղեգծի իրականացումը: ԼՂ հիմնախնդրի լուծմանը աջակցելու փաստը օգտագործելով` տարածաշրջանում իրենց ազդեցությունն էին փորձում հաստատել Իրանը, ԵՄ-ը, ԱՄՆ-ը նաև Թուրքիայի միջոցով, իսկ Ռուսաստանը փորձում էր պահպանել տարածաշրջանում իր դիրքերը: Հենց այստեղ է, որ այս պետությունների և դրանց խմբերի շահերը բախվում էին իրար` միաժամանակ անարդյունավետ դարձնելով հիմնախնդրի լուծումը: ԽՍՀՄ-ի անկումը և Արևմուտքի ու արևմտյան արժեքների վարկանիշի հետսառըպատերազմյան աճը էական ազդեցություն ունեցան ինչպես հետխորհրդային պետությունների, այնպես էլ ՀՀ քաղաքական կողմնորոշման հարցում: Ռուսաստանից տարանջատվելու և եվրոպական, արևմտյան արժեքներ որդեգրելու քաղաքականության ֆոնի վրա ձևավորվեց ՀՀ արտաքին քաղաքականության ուղղություններից մեկը` նրա հարաբերությունները ԵՄ և ԱՄՆ-ի հետ:

Այսպիսով, հաշվի առնելով այս գործոնները, ձևավորվեցին ՀՀ արտաքին քաղաքականության հետևյալ հիմնական ուղղությունները` Ղարաբաղյան հիմնախնդրի լուծումը, հարաբերությունները Ռուսաստանի և Արևմուտքի հետ, ինչպես նաև սահմանակից երկրների` Թուրքիայի և Իրանի հետ, անդամակցումը միջազգային կազմակերպություններին: