ՀԱՊԿ առավելությունները և թերությունները

ԽՍՀՄ փլուզումը և դրա տարածքում նորանկախ պետություննեի առաջացումը մի նոր գերխնդիր առաջ քաշեց, այն է` ստեղծել այդ պետությունների անվտանգությունը ապահովող մի համակարգ, որը համահունչ կլինի նոր իրականությանը: Այսպես 1992թ. մայիսի 15-ին Տաշքենտում Հայաստանի, Ղազախստանի, Ղրղզստանի, Ռուսաստանի, Տաջիկստանի և Ուզբեկստանի ներկայացուցիչները ստորագրեցին Հավաքական անվտանգության մասին պայմանագիրը, որն էլ ՀԱՊԿ-ի ստեղծման իրավական հիմքը դարձավ: 1993թ. պայմանագրին միացան Ադրբեջանը, Վրաստանը և Բելառուսը, բայց արդեն 1999թ. դադարեցրին պայմանագրին իրենց անդամակցությունը: Պայմանագիրը ուժի մեջ մտավ 1994թ. ապրիլի 20-ին` վավերագրերի հանձնումից անմիջապես հետո:

21-րդ դարի սկզբին հետխորհրդային տարածաշրջանում ստեղծված իրավիճակը և ուժերի նոր հարաբերակցությունը հանգեցրեց 2002թ-ի Քիշնևի համաձայնագրով Հավաքական անվտանգության պայմանագրի վերածմանը Հավաքական անվտանգության պայմանագրի կազմակերպության: ՀԱՊԿ Կանոնադրությունը և ՀԱՊԿ իրավական դրույթների վերաբերյալ Համաձայնագիրը ուժի մեջ մտան 2003թ. սեպտեմբերի 18-ին:

ՀԱՊԿ-ը ունի թե իր առավելությունները, թե թերությունները: Անդրադառնանք դրանց առանձին առանձին, նախ կազմակերպության, ապա ՀՀ-ՀԱՊԿ հարաբերությունների մակարդակով:

Առավելությունները.

• ՀԱՊԿ-ը Եվրասիայում ունի հստակ ռազմաքաղաքական ուղղվածություն:
• Անդամ երկրների պետականության ձևավորման առաջին փուլում ՀԱՊ-ը դարձավ մասնակից պետությունների արտաքին անվտանգության երաշխավորը և քննադատության չենթարկվեց նույնիսկ մասնակից երկրների ընդդիմադիր ուժերի կողմից:
• խորհրդային պաշտպանողական համակարգի աստիճանական ապակառուցման անխուսափելի անցումային փուլ:

Թերությունները.

• Չկա Եվրասիական անվտանգության և պաշտպանության միասնական տարածություն, այս տարածությունը մասնատված է, անկայուն, հագեցած միջազգային հակամարտություններով և պոտենցիալ հակամարտություններով:
• ՀԱՊԿ անդամ-պետությունները տարբեր կերպ են ընկալում վերջինիս նպատակներն ու խնդիրները, չկա ռազմաքաղաքական ինտեգրման համապատասխան մակարդակ:
• Ռազմա-տեխնիկական արդիականացման և մյուս խնդիրները ամբողջովին կախված են առանցքային մասնակցի` Ռուսաստանի քաղաքական կամքից, տնտեսական և տեխնիկական հնարավորություններից:
• Բարդեցված թղթաբանական ընթացակարգը խոչընդոտներ է առաջացնում ռազմական համագործակցության համար:
• Պետություններ ղեկվարների մակարդակով ընդունված շատ համաձայնագրեր չեն կիրառվում գործադիր մակարդակում:
• Տարածաշրջանային ենթահամակարգերի վրա շեշտադրումը երկկողմանի հարաբերությունների վերադարձին` Ռուսաստան և Բելոռուսիա, Ռուսաստան և Հայաստան, Ռոիսաստան և Ղազախստան և այլն:
• Անդամ-պետությունների շահերի և առաջնությունների միջև կան ակնհայտ հակասություններ:
• Ֆինանսական հնարավորությունները. ՀԱՊ անդամ-պետություններից ոչ մեկը չէր կարող բավականաչափ գումար հատկացնել Հավաքական անվտանգության պայմանագրի համակարգը ամրապնդելու համար:

Պայմանագիրը պարունակում է պաշտպանողական դասական միությանը բնորոշ գծեր: Մասնակից պետությունները հրաժարվում են միմյանց նկատմամբ ուժային կամ անվտանգությանը սպառնացող այլ միջոցների կիրառումից, ինչպես նաև ՄԱԿ-ի կանոնադրության 51-րդ հոդվածի համաձայն հնարավորություն են ստանում ցանկացած ձևի աջակցություն, այդ թվում նաև ռազմական, ցուցաբերել երրորդ պետության կամ պետությունների խմբի հարձակմանը ենթարկված անդամին (հոդ. 4): Ի հավելումն նշված դրույթներին, ըստ Պայմանագրի մասնակից պետությունները պարտավորվում են ձեռնպահ մնալու ՀԱՊ այլ մասնակիցների դեմ ուղղված ցանկացած ռազմական միությունների կամ խմբավորումների մեջ ընդգրկվելուց:

Հավաքական անվտանգության մասին պայմանագրի 2-րդ հոդվածի համաձայն, պայմանագրի մեկ կամ մի քանի անդամ պետությունների անվտանգության,տարածքային ամբողջականության, սուվերենության կամ միջազգային խաղաղության և անվտանգության համար վտանգի առաջացման դեպքում անդամ-պետությունները անհապաղ պետք է գործի դնեն միասնական խորհրդակցության մեխանիզմը՝ իրենց գործողությունները համակարգելու և առաջացած սպառնալիքի վերացմանը նպատակաուղղված միջոցներ կիրառելու համար:

Ինչ վերաբերում է ՀԱՊԿ-ին Հայաստանի անդամակցությանը, ապա ՀԱՊԿ-ը պաշտոնապես ՀՀ անվտանգության ապահովման համակարգի հիմնական բաղադրիչներից մեկն է: ՀԱՊԿ շրջանակներում համագործակցությա նամրապնդումը եղել է ՀՀ արտաքին քաղաքականության հիմնական ուղղություններից մեկը:

Այդ կապակցությամբ, ՀԱՊԿ շրջանակներում Հայաստանը մշտապես ջանքեր է գործադրում` առաջին հերթին, Հայաստանի հանդեպ հնարավոր ագրեսիայի սպառնալիքի կամ ագրեսիայի ակտի դեպքում Պայմանագրի 4-րդ հոդվածից բխող անդամ պետությունների պարտավորությունների, այն է` հավաքական պաշտպանության սկզբունքի, իրագործումն ապահովելու նպատակով, ինչպես նաև ՀՀ համար կենսական նշանակություն ունեցող միջազգային կազմակերպությունների օրակարգային հարցերի վերաբերյալ ՀԱՊԿ անդամ պետությունների օժանդակությունը ստանալու նապատալով:

ՕԱՀՈՒ` Օպերատիվ արձագանքման հավաքական ուժերը, որոնց նպատակահարմարությունը կասկածի տակ չի դնում և ոչ մի անդամ-պետություն, ստեղծվել են հենց հայկական կողմի առաջարկությամբ:

Առավելությունները.

• Դրական է անդրադարձել երկրի մարտունակության վրա:
• ՀԱՊԿ անդամակցության և Ռուսաստանի հետ համագործակցության շնորհիվ Հայաստանը կարողացավ իր բանակի մակարդակը ժամանակակից տեխնիկայի հագեցվածության առումով հասցնել միջազգային բարձրագույն չափանիշների:
• Ռազմական փորձագետների գնահատականներով՝ Հայաստանը ստեղծել է համեմատաբար ապահով Հակաօդային պաշտպանության համակարգ տարածաշրջանում: ՀՀ-ը մտնում է ՀԱՊԿ-ի համատեղ հակաօդային պաշտպանության համակարգի մեջ և տնօրինում է ամենակատարելագործված ՀՕՊ-ի միջոցները:
• Ֆորմալ կերպով ՀԱՊԿ-ի շրջանակներում Հայաստանը հնարավորություն է ստանում արտոնյալ զենք ու զինամթերք ստանալու:
• Օգտագործվում է որպես հարթակ Հայաստանի ձայնը լսելի դարձնելու համար, ապահովում է ՀՀ ներկայացվածությունը:

Ի տարբերություն մյուս անդամ-պետությունների, Հայաստանի համար առավել մեծ է հնարավորությունը ընդգրկվելու ռազմական հակամարտության մեջ` չլուծված ղարաբաղյան հիմնահարցի պատճառով: Դրա հետ կապված` կարևոր է այս հարցի վերաբերյալ ՀԱՊԿ դիրքորոշումը:

Ըստ ՀԱՊԿ պաշտոնական դիրքորոշման ՀԱՊԿ չի միջամտում ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման գործընթացին, այլ միայն հետևում է զարգացումներին, քանի որ կան այդ գործով զբաղվող այլ միջազգային կազմակերպություններ, մասնավորապես ԵԱՀԿ Մինսկի խումբը:

ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղար Ն. Բորդյուժան այն հարցին, թե Հայաստանի մասնակցությամբ ղարաբաղյան հակամարտության ճգնաժամային զարգացման դեպքում ինչպիսիք կլինեն ՀԱՊԿ գործողությունները, պատասխանել է, որ Հայաստանը, որպես ՀԱՊԿ լիիրավ անդամ ճգնաժամային իրավիճակի առաջացման դեպքում կստանա անհրաժեշտ ողջ օգնությունը և կսատարվի ՀԱՊԿ անդամ-պետությունների կողմից: Իսկ թե ինչ տեսքով կլինի այդ օգնությունը կախված է ճգնաժամային իրավիճակի զարգացումից:

Սակայն այսօր, առավելքաներբևէ, տեսանելիէ, որ ՀԱՊԿ-ը, որպես ՀՀ ռազմաքաղաքական անվտանգության իրական երաշխավոր, գուրծունակ կառույց չէ: Այստեղ էլ ի հայտ են գալիս այն թերությունները, որոնք առկա են ՀՀ-ՀԱՊԿ հարաբերություններում: Այդ թերությունները մեծապես ածանցվում են նաև ՀԱՊԿ ընդհանուր թերություններից:

ՀՀ նախագահ Սերժ Սարգսյանը  ևս  Սոչիում ՀԱՊԿ հավաքական անվտանգության խորհրդի հերթական նստաշրջանի ընթացքում իր մտահոգությունն է հայտնել այդ ուղղությամբ` նշելով, որ Հայաստանը ճիշտ չի համարում, երբ ՀԱՊԿ–ի առանձին անդամ–պետություններ ղարաբաղյան հակամարտության հարցում հայտարարություններ են անում, որոնք ներդաշնակ չեն Կազմակերպության որոշումների հետ: ՀՀ Նախագահը մասնավորապես նկատի ուներ ՀԱՊԿ անդամ երկրների և Ադրբեջանի միջև ստորագրված այն փաստաթղթերը, որտեղ ի վնաս մյուս սկզբունքների, առանձնացվում է տարածքային ամբողջականության սկզբունքը։

ՀԱՊԿ և առանձին անդամ երկրների պետական ու ոչ պետական մակարդակով արված հայտարարություններից, արտահայտված կարծիքներից, ինչպես նաև գործողությունների վերլուծությունից կարող ենք հանգել այն եզրակացության, որ  հայ-ադրբեջանական պատերազմի դեպքում ՀԱՊԿ անդամ  հինգ երկրներից առնվազն չորսը` Ղազախստանը, Ղրղզստանը, Տաջիկստանը և Բելառուսը,  չեն շտապի իրականացնել ՀԱՊԿ Կանոնադրության 4-րդ կետը:

ՀԱՊԿ անդամ Ղազախստանը, Ղրղըզստանը և Տաջիկստանը «Իսլամական կոնֆերանս» կազմակերպության անդամ երկրներ են, իսկ այդ կազմակերպությունը ԼՂ հարցում ունի ընդգծված ադրբեջանամետ դիրքորոշում։ Բացի այդ, Ղազախստանն ու Ղրղըզստանը, Ադրբեջանի և Թուրքիայի հետ միասին, նաև Թյուրքալեզու պետությունների միության անդամ են, իսկ այս երկրների իշխանությունները բազմիցս հայտարարել են, որ ԼՂ խնդիրը պետք է կարգավորվի Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականության շրջանակներում։

ՀԱՊԿ Կանոնադրության մեկ այլ կետի համաձայն՝ ՀԱՊԿ անդամ պետությունները պարտավորություն են ստանձնում չանել քայլեր, որոնք ուղղված են անդամ երկրների անվտանգության թուլացմանը: Մինչդեռ Ռուսաստանն ու Բելառուսը Ադրբեջանին պարբերաբար զենք են վաճառում` ի հակադրություն պաշտոնական մակարդակով արված հայտարարությունների:

Այս ամենին գումարվում են նաև բոլորովին վերջերս տեղի ունեցած իրադարձությունները: Մասնավորապես 2014 թ-ի մայիսի 29-ին Եվրասիական տնտեսական բարձրագույն խորհրդի նիստում, որին ներկա էր նաև ԵՏՄ պաշտոնական թեկնածու ՀՀ-ը, Ղազախստանի նախագահ Նուրսուլթան Նազարբաևը հրապարակեց Ադրբեջանի նախագահ Իլհամ Ալիևի նամակը, թե Հայաստանը Եվրասիական միությանը պետք է միանա ՄԱԿ-ի կողմից գրանցված սահմանների շրջանակներում, ինչպես միացել է Արժույթի համաշխարհային կազմակերպությանը, այսինքն՝առանցԼՂՀ-ի:  Իսկ 2014 թ-ի հոկտեմբերի 16-ին Տաջիկստանի մայրաքաղաք Դուշանբեում նախագահներ Էմոմալի Ռահմոնան և Իլհամ Ալիևը ստորագրեցին համատեղ դեկլարացիա, որտեղ կողմերը նշել են, որ անհրաժեշտ է շտապ կարգավորել  Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը հիմք ընդունելով Ադրբեջանի Հանրապետության սուվերենությունը, տարածքային ամբողջականությունը և սահմանների անխախատելիությունը` համապատասխան համընդհանուր ընդունված միջազգային իրավունքի նորմերի և ՄԱԿ-ի ԱԽ-ի բանաձևերի  և ԵԱՀԿ-ի որոշումների»:

ՀԱՊԿ անգործության մեկ այլ վկայություն է հետևյալը: Հոկտեմբերի 6-ին աշխատանքային այցով Հայաստան ժամանած ՀԱՊԿ գլխավոր քարտուղար Նիկոլայ Բորդյուժայի այցը կապվածէր օգոստոսին հայ-ադրբեջանական սահմանին և հայ-ադրբեջանական շփման գծում իրավիճակի կտրուկ սրման հետ: Նիկոլայ Բորդյուժայի խոսքերով, ՀԱՊԿ խորհրդի առաջիկա նիստում անհրաժեշտ է զեկուցել և քննարկել բոլոր այն խնդիրները, որոնք կարող են լրջորեն ազդել Կազմակերպության անդամ պետությունների անվտանգության վրա: Հարց է առաջանում, թե ինչու է ՀԱՊԿ-ը ամիսներ անց արձագանքում իր անդամ երկրներից մեկի նկատմամբ ռազմական ոտնձգության փաստին: Չէ որ, եթե ագրեսիայից պաշտպանության համար ՀԱՊԿ-ի օգնության հարցը պետք է որոշվի ագրեսիայի ենթարկված պետության դիմումի համապատասխան խորհրդակցության ժամանակ, ապա պաշտոնական քաղաքական արձագանքը նման ընթացակարգ չի պահանջում:

Ուշադրության է արժանի ռուսաստանցի վերլուծաբան, ռազմական փորձագետ Պավել Ֆելգենգաուերի խոսքերը, ըստ որի և՛Հայաստանի, և՛Ղարաբաղի նկատմամբ լուրջ ռազմական սպառնալիքի դեպքում, հայաստանյան կողմի դիմումի համաձայն, պետք է որ սկսվեն խորհրդակցություններ ՀԱՊԿ-ում: Անդրադառնալով նաև Ռուսաստանին նա նշում է.«ուղիղ պարտավորություններ Ռուսաստանը չունի, բայց եթե այնտեղ սկսվեն լուրջ բախումներ, Մոսկվայում կսկսեն մտածել, կջանան այնպիսի աջակցություն ցուցաբերել, որպեսզի ճգնաժամ չառաջանա: Ավտոմատ կերպով Ռուսաստանի ներգրավում հայ-ադրբեջանական հակամարտության կամ փոխադարձ կրակահերթերի դեպքում դժվար է պատկերացնել, թեև վերջնական որոշումները կայացվելու են Կրեմլում: Բայց մինչ այդ, քանի որ մենք չենք ցանկանում Ադրբեջանի հետ հարաբերությունների վատթարացում, եղավ հստակ որոշում այն մասին, որ Հայաստանը մտնում է Մաքսային միություն առանց ԼՂ-ի, ինչպես ՀԱՊԿ՝ առանց ԼՂ-ի»: Մի կողմ թողնելով այն հանգամանքը, որ ռազմական փորձագետի խոսքերը հակասում են միմյանց, դրան գումարվում է նաև նրա «անտեղյակությունը», որ 2010թ.  Դ. Մեդվեդևի և Ս. Սարգսյանի կողմից փոփոխություններ մտցվեցին 1995թ. մարտի 16-ի «ՀՀ և ՌԴ միջև Հայաստանի Հանրապետության տարածքում ռուսաստանյան ռազմակայանի մասին» պայմանագրում, ըստ որի՝ Ռուսաստանը ոչ միայն հնարավորություն ստացավ սեփական ռազմաբազաների ներկայությունը Հայաստանում երկարաձգել մինչև 2044 թիվը, այլև ստանձնեց ՀՀ զինված ուժերի հետ համատեղ ՀՀ ռազմական անվտանգությունն ապահովելու պարտավորություն:

«Ամենօրյա հանդես» պարբերականի հոդվածագիր, ռուսաստանցի մեկ այլ ռազմական փորձագետ Ալեքսանդր Գոլցինը, իր հերթին նշում է, որ ռուսական դիվանագիտության ողջ նպատակն է թույլ չտալ ագրեսիա, ռազմական գործողություններ, քանի որ եթե դա տեղի ունենա, ապա ֆորմալ կերպով Ռուսաստանը, ինչպեսև ՀԱՊԿ այլ անդամները, պետք է գործեն ի պաշտպանություն Հայաստանի, ինչը նշանակում է գործել Ադրբեջանի դեմ:Բայց քանի որ դժվար է պատկերացնել, որ ՀԱՊԿ-ը կգործի Ադրբեջանի դեմ, ուստի Ռուսաստանի գլխավոր խնդիրը Ադրբեջանին ռազմական գործողություններից հետ պահելն է:

Հարց է առաջանում, թե ինչու են ՀԱՊԿ-ում հավաքվել պետությունների մի խումբ, որը չի կարող պաշտպանել իր անդամին և գործել ագրեսոր պետության դեմ:

Ամփոփելով կարող ենք նշել, որ Հարավային Կովկասը շատ կարևոր տեղ է զբաղեցնում ՀԱԿՊ պատասխանատվության շրջանների հարցում, և Հայաստանը, լինելով Կազմակերպության ամենաակտիվ անդամներից մեկը, տարածաշրջանում հանդես է գալիս որպես նրա հիմնական գործընկերն ու հենարանը: Հայաստանի Հանրապետությունն քաղաքականությունը միշտ ուղված է եղել և ներկայումս էլ ուղղված է Հարավային Կովկասում վերջիններիս դիրքերի հնարավորինս ամրապնդմանը: Սա մի խաղաքարտ է ՀՀ ձեռքում, որը նա կարող է արդյունավետորեն օգտագործել ՀԱՊԿ անդամ ոչ բարյացակամ պետությունների հակահայկական գործողություններին ու հայտարարություններին հակակշռելու համար: Մենք տեսանք, որ ՀԱՊԿ-ը միջամտությունը գրեթե, եթե ոչ լիովին, անհավանական է հայ-ադրբեջանական հակամարտության պայմաններում, կամ էլ կարող է լինել զուտ ձևական: Նման պայմաններում հարց է առաջանում, ինչքանով է նպատակահարմար շարունակել անդամակցությունը ՀԱՊԿ-ին: Ըստ իս, ՀԱՊԿ-ին անդամակցությունը ունի առավելություններ, որոնք նշվեցին վերևում: Այդ առավելությունները օգտակար են Հայաստանի համար: Մինչդեռ առկա թերությունները վնաս չեն պատճառում ՀՀ-ին: Պարզապես պետք է գիտակցել, որ ՀԱՊԿ-ը չի կարող լինել ՀՀ անվտանգության երաշխավոր: ՀՀ անվտանգության երաշխավորը ՀՀ  Զինված ՈՒժերն են, որոնց կարելի է լրացնել երեք այլընտրանքային տարբերակներով.

• ՀՀ-ՌԴ հարաբերությունները` առկա ռազմաքաղաքական իրավապայմանագրային հիմքի վրա:
• Խթանել ՀԱՊԿ-ում պետությունների ինտեգրման մակարդակի բարձրացմանը, ՆԱՏՕ-ի օրինակով հասնել ինտեգրման այնքան բարձր մակարդակ, որ պետությունների հակասող շահերը չեզոքանան անվտանգության ընդհանուր միջավայրում:
• Մշակել հավաքական անվտանգության երաշխավորման նոր մոդել, որը աշխարհագրական առումով ավելի հուսալի կլինի և չի ընդգրկի հակասող շահերով պետություններ:

“Propaganda or Information? Haw Can Mass Media Counter Terrorism?”

Abstract

Mass media has a function of propaganda and is useful for various purposes beginning from reporting simple information to using manipulations. Also, people are deeply sensitive in getting two kind of information- sexual and violence reporting. Thus, the articles and videos about terrorism provide deep observation and high rating, particularly when the media emphasizes not the actual information of terroristic act, but sensational titles, violence involving photos and videos. 
Through mass media in different regions of the world, we can see how sometimes mass media rises a frighten among common people, supports the propaganda of terrorism, helps terrorists to be self-confirmed and activated.
Media, especially those which have high authority, should avoid informing activities of new-organized terroristic groups. Terrorism should be represented as devastating activity, and terrorists as negative, neglected figures.

View Full Paper

Ինչքանո՞վ է Մաքսային միությանը անդամակցելը շահավետ ՀՀ համար

Հայաստանի Հանրապետությունը պատրաստվում է մտնել Եվրասիական տնտեսական միության /Եվրազէս/ Մաքսային Միություն, որի մեջ ներկայումս մտնում են Ռուսաստանը, Բելառուսը, Ղազախստանը: Մաքսային միությունը տարածաշրջանային ինտեգրման երրորդ մակարդակն է: Այն  նախատեսում է տեղական արտադրության ապրանքների և ծառայությունների մեծ մասի, եթե ոչ բոլորի շրջանառության համար մաքսահարկերի ու քանակական սահմանափակումների վերացում, Մաքսային միությանը չմասնակցող երրորդ երկրների նկատմամբ համաձայնեցված մաքսային քաղաքականության կիրառում: Հնարավոր է նաև ներմուծման քվոտաների պահպանում: Սա նշանակում է, որ ինտեգրացիայի այս մակարդակին անցնելով ՀՀ-ը իր արտաքին տնտեսական առանց այն էլ սահմանափակ քաղաքականությունը էլ ավելի է սահմանափակում` համաձայնեցնելով իր մաքսային քաղաքականությունը միայն 3 երկրների հետ: ՀՀ այս քայլը տեսականորեն ևս հիմնավորված չէ մի շարք պատճառներով: Ինտեգրացման համար պետք է հաշվի առնել մի շարք նախադրյալներ` մասնակից պետությունների թիվը, չափը, զարգացվածության մակարդակը, փոխկապվածության աստիճանը, քաղաքական համակարգերը, աշխարհայացքային ընկալումները, համագործակցության ոլորտները,  ինտեգրացիայի ազդեցության ձևը, դրա ժամկետները, ընդհանուր սահմանների առկայությունը: Ներկայացնենք այս նախադրյալների առկայությունը կամ բացակայությունը ՀՀ` Մաքսային Միությանն անդամակցելիս, և ըստ դրա` գործընթացի շահավետությունը ՀՀ համար:

Ինտեգրացման հաջող իրականացման համար դրա նախնական մասնակիցների թիվը պետք է քիչ լինի: Եթե այս տեսակետից Մաքսային Միությունը արդարացնում է իրեն, ապա մյուս` պետությունների չափի ասպեկտով այն լիովին բացասական է ՀՀ համար, քանի որ ՄՄ կազմում տարածքով ՀՀ-ից անհամեմատ մեծ պետություններ են ընդգրկված: Իսկ խոշոր և փոքր պետությունների ինտեգրումը վտանգավոր է, քանի որ խոշորները կլանում են փոքրերին, եթե միայն փոքր պետությունների քանակը չի հավասարակշռում մեծերին, որը տվյալ դեպքում բացակայում է: Պետությունների զարգացվածության մակարդակը գրեթե նույն աստիճանի վրա է գտնվում, սակայն նրանց փոխկապակցվածությունը խիստ հարաբերական է: Եթե Ռուսաստանի պարագայում դա լավ արտահայտված է, ապա Հայաստանի պարագայում փոխկապակցված հարաբերություններ կան միայն Ռուսաստանի հետ: Այս առումով ևս մի փաստ արձանագրենք: Ինչպես ԱՊՀ-ի, ՀԱՊԿ-ի դեպքում, այս դեպքում ևս հարաբերությունները դասավորված են Ռուսաստան+Xպետություն սկզբունքով, այլ ոչ թե Xպետություն+Yպետություն: Ուստի այս նախաձեռնությունը ևս կարող է ձախողման ճակատագրին արժանանալ: Ինտեգրացիայի պայմաններում տեղի է ունենում նաև քաղաքական համակարգերի նմանեցում, քանի որ տնտեսական զարգացումը պայմանավորված է նաև քաղաքական համակարգի ազդեցությամբ: Այս դեպքում արդեն վտանգի տակ է դրվում ՀՀ ժողովրդավարացման գործընթացը, քանի որ ՄՄ անդամ ոչ մի պետություն ժողովրդավարական չէ: Սա ՀՀ-ին կկանգնեցնի ներքին լուրջ խնդիրների առաջ, որոնք հատկապես առնչվում են կոռուպցիային, դատական համակարգի անկատարությանը, օրենքի գերակայության սկզբունքի խախտմանը: Տարածաշրջանային ինտեգրացիան նախատեսում է նաև մարդկային շփումների ակտիվացում տարբեր հասարակությունների միջև, ուստի այդ հասարակությունների աշխարհայացքային ընկալումները, արժեքները և նորմերը պետք է ընդհանրություններ ունենան: Մինչդեռ ինձ համար դժվար է ընդհանրություններ գտնել հայի և ղազախի միջև:

Այնուամենայնիվ, ինտեգրացիայի դեպքում պետք է հաշվի առնել հատկապես տնտեսական ոլորտը, քանի որ ինտեգրացիայի առաջնահերթ բնույթը տնտեսականն է: Անիրատեսական է սկսել խորը տնտեսական ինտեգրացումից: Նախընտրելի է սկսել փոքր քայլերից: Մինչդեռ դեռևս չինտեգրված Ռուսաստանի, Ղազախստանի և Բելառուսի շուկաներին` ՀՀ միանգամից պատրաստվում է նրանց հետ մշակել միասնական մաքսային քաղաքականություն երրորդ երկրների նկատմամբ: Եվ սա այն դեպքում, երբ ՀՀ ունի արտաքին առևտրի սահմանափակումներ և չունի ընդհանուր սահման  Մաքսային Միության և ոչ մի պետության հետ: Ինտեգրացիայի հիմքում ընկած է պրագմատիկ հաշվարկը, շահը, օգուտը: Եթե պետությունը ինտեգրվում է, բայց չունի շահ և միաժամանակ շարունակում է այլ պետությունների հետ նախկին մակարդակի շփումները, ինտեգրացիան դառնում է անիմաստ: Ինտեգրացիայի շահավետությունը պետք է տեսնել ոչ թե կանխատեսումներով և «եթե»-ներով, այլ պրագմատիկ քայլերով, ու դրանց դրսևորումներով: Եթե Աբխազական երկաթուղին դեռ չի բացվել, ապա գործընթացի շահավետությունը նշելիս պետք չէ ընդգծել դրա բացման հնարավորությունը: Այլ պետք է տեսնել երկաթուղու բացումը, նոր միայն սկսել ինտեգրացման գործընթացը: Սա է պետական շահը, այլ ոչ թե այն հայտարարությունները, թե ՀՀ շարունակելու է վարել իր կոմպլեմենտար քաղաքականությունը նույնիսկ ՄՄ մտնելուց հետո: Ուրեմն էլ ինչու մասնակցել ինտեգրացիոն գործընթացներին, եթե դրանք չեն բերելու այնքան օգուտ, որ կարողանան կոմպենսացնել նախորդ` կոմպլեմենտար քաղաքականության օգուտները:

ՌԴ vs ԱՄՆ. խաղ զրոյական գումարով, թե՞ համագործակցություն

Թե Ռուսաստանը և թե ԱՄՆ-ը արդեն 90-ականներից և հատկապես նոր դարաշեմից ավելի մեծ եռանդով ու թափով էին խոսում փոխադարձ համագործակցության ուժեղացման և ամրապնդման մասին: Իհարկե չենք կարող ժխտել, որ որոշ ոլորտներում այս երկու պետությունների միջև էական համագործակցություն է տիրում, սակայն  ռազմաքաղաքական ոլորտը շարունակում է սուր հակասությունների պատճառ դառնալ: <<Հարաբերությունների վերալիցքավորումը>>, որը նպատակ ուներ մեղմել հակահրթիռային պաշտպանության ոլորտում առկա սուր հակասությունները, այդպես էլ չարդարացրեց իրեն:

Ի՞նչ ենք մենք տեսնում այսօր երկու երկրների միջև հարաբերություններում:

Ռազմաքաղաքական հակասությունները իրենց սուր արտահայտությունն են գտնում սիրիական խնդրում: Ռուսաստանը շարունակում է աջակցել իշխանություններին, իսկ ԱՄՆ-ը` ընդդիմությանը: Իսկ ամերիկյան Կենտրոնական հետախուզական վարչության գործակալը հայտնվում է ռուսական օդանավակայանում չգիտես էլ ինչ նպատակներով: Եվ դա այն դեպքում, երբ նրա կատարած հրապարակումները ոչնչով չազդեցին Սենատի որոշման վրա, և Սենատը օրինականացրեց ԿՀՎ-ի տեղեկատվություն ստանալու նախկին բոլոր միջոցները:

Նման պայմաններում հարց է առաջանում. արդյո՞ք վերջնականապես ավարտվել է սառը պատերազմը, արդյո՞ք երկու երկրները համագործակցում են, թե կրկին ձգտում են զրոյական գումարով խաղի:

Հարցին միանշանակ հնարավոր չէ պատասխանել: Սակայն մի բան պարզ է. աշխարհում, լինի այն երկբևեռ, թե բազմաբևեռ, հակասություններ միշտ էլ լինելու են, հատկապես աշխարհագրական այնպիսի կարևոր դիրքում գտնվող պետությունների միջև, ինչպիսիք են ԱՄՆ-ը և Ռուսաստանը: Իսկ այդ հակասությունների ուժեղացումը և թուլացումը կախված է նրանից, թե ով կարող է ճարպկորեն օգտագործել  քաղաքական այս կամ այն իրադարձությունը մյուսի նկատմամբ ցուցադրական առավելության հասնելու համար:

Եգիպտոս.<<ժողովրդավարության ուղով>>

Դեռևս անցած տարի` 2012թ-ին, այսպես կոչված <<արաբական գարունը>> անցավ նաև Եգիպտոսի վրայով: Եգիպտոսում բողոքի մեծ ալիք սկսվեց, որը տապալեց Մուբարաքի իշխանությունը, իսկ արդեն հունիսի 17-ին տեղի ունեցած նախագահական ընտրությունները իշխանության բերեցին <<Մուսուլման եղբայրներին>>` Մուհամմեդ Մուրսիի գլխավորությամբ: Մուսուլման եղբայրներ շարժումը իսլամիստական շարժում էր, այդ իսկ պատճառով  <<ժողովրդավարական>> երկիր կառուցելու ակնկալիքները նոր ուժի կողմից այնքան էլ մեծ չէին: Նախ հաշվի առնենք այն, որ շարժումն ինքը իսլամիստական է և ավելի արմատական կարող էր լինել, քան նախորդը: Մյուս կողմից երկար տարիներ բռնապետական կարգերով ապրող մահմեդական երկիրը բնականաբար չէր կարող միանգամից <<ժողովրդավարական>> դառնալ, նամանավանդ, երբ նախագահի լիազորությունները սահմանափակվում էին բանակի կողմից:

Եվ ահա, ժողովրդավարության անցման ճանապարհին իր առաջին քայլերն անող Եգիպտոսում կրկին բողոքի ալիք է պայթում 2013թ-ի հուլիսի 3-ին, որը վերածվում է իսկական ռազմական հեղաշրջման: Նախագահ Մուրսիին ներկայացվում է 48-ժամյա վերջնագիր, որից հետո նա և նրա համախոհները հեռացվում են իշխանությունից և ձերբակալվում: Զինվորականները վերցնում են իշխանությունը, ստեղծվում է ժամանակավոր կառավարություն, որի ժամկետները դեռևս հստակ սահմանված չեն: Ըստ նախնական տվյալների նախատեսվում է նախագահական և խորհրդարանական ընտրությունների անցակցում 12 ամսվա ընթացքում, որը ինքնին աբսուրդի է հասցնում ստեղծված իրավիճակը` հաշվի առնելով նաև ժամանկավոր կառավարության անկայունությունը:

Միաժամանակ ժողովրդական զանգվածները հավաքվում են Կահիրեի Թահրիր հրապարակում` պահանջելով ազատ արձակել նախկին նախագահ Մուրսիին և վերադարձնել նրա օրինական իշխանությունը: Այստեղ պետք է ի նկատի ունենալ նաև այն փաստը, որ նախագահ Մուրսին ընտրվել էր ժողովրդավարական ճանապարհով, ընտրությունների միջոցով, և միանգամայն արդարացի են այն զանգվածները, ովքեր զինվորականությանը մեղադրում են իշխանությունը անօրինական կերպով զավթելու մեջ:

Այսպիսով, մեր առջև հառնում է հետևյալ իրավիճակը: Մի կողմից` զինվորականներ, ովքեր վերցրել են իշխանությունը ռազմական ճանապարհով, մյուս կողմից` նախագահ, որը ընտրվել է ժողովրդավարական ճանապարհով: Երկու կողմերն էլ ունեն իրենց համախոհները թե քաղաքական դաշտում, թե ժողովրդի շրջանում: Հարց է ծագում. արդյոք Եգիպտոսին սպառնում է Սիրիայի ճակատագիրը` քաղաքացիական պատերազմ:

Այս հարցին պատասխանելու համար պետք է տեսնենք, թե ինչու տեղի ունեցավ այս ամենը: Նախ հիշենք, որ նախագահ Մուրսին իշխանության եկավ զինվորականների օժանդակությամբ և իր նախագահության ամբողջ ընթացքում էլ նրա իշխանությունը սահմանափակվում էր զինվորականների կողմից: Վերջիններս շատ մեծ դեր ունեն Եգիպտոսում և եգիպտացիների խոսքերով <<պետություն են պետության մեջ>>: Իսկ ինչու չլինել հենց <<պետությունը>>: Ինչու կապել ձեռքերը <<Մուսուլման եղբայների>> միջոցով: Նամանավանդ, որ <<պետություն դառնալու>> համար շատ հարմար էր ժամանակը, երբ ժողովրդի մի մասը դժգոհ էր նախագահ Մուրսիի կառավարումից, իսկ վերջինս էլ ձգտում էր սահմանափակել զինվորականների իշխանությունը երկրում: 

Այս տեսանկյունից նայելիս մի շատ վտանգավոր հեռանկար է բացվում Եգիպտոսի համար: Իշխանության ճանապարհին, պետություն դառնալու ճանապարհին զինվորականությունը չի զիջի, և կիսատ չի թողնի արդեն սկսած գործը, իսկ երբ դառնա պետություն, արդեն չի բացառվի, որ Եգիպտոսը կվերադառնա իր նախկին բնապետական կարգերին:

Թալեյրանը Դիվանագետի մասին

Շարլ Մորիս Թալեյրանի անունը լսելիս շատերի առաջ է միանգամից հառնում անսկզբունքային դիվանագիտություն կոչվածը: Սակայն դա միայն առաջին տպավորությունն է: Իհարկե չժխտելով 18-19-րդ դարերի այս տաղանդավոր ֆրանսիացի դիվանագետի ու քաղաքական գործչի անսկզբունքայնությունը` միաժամանկ չենք կարող ժխտել նաև, որ հենց այդ հատկությունը ճիշտ տեղում ու ճիշտ ժամանակին օգտագործելու շնորհիվ նա կարողացավ հասնել իր բարձունքին: Եվ բացի այդ, միայն այդ հատկությամբ չէ, որ նա օժտված էր: Նրան հատուկ էր զգուշությունը, հանգամանքներին հարմարվելու կարողությունը, քաղաքական ներըմբռնումը և այն բոլոր հատկանիշները, որոնք հենց ինքը` Թալեյրանը, առանձնացնում է իսկական դիվանագետի համար.

• <<խոշոր գիշատիչների>> դեմ պայքարում փոքր երկրների վրա հենվելու հմտություն, դաշնակիցների ճիշտ ընտրություն,
• հանուն հիմնական նպատակներին հասնելու մասնավոր զիջումների գնալու պատրաստակամություն,
• հուզավառության և զգացմունքների կատարյալ բացակայություն,
• սառնասրտություն և զսպվածություն,
• զրուցակցին լսելու և զրույց վարելու կարողություն,
• նրբաճաշակություն հագուստի հարցում,
• անհաջողությունների և պարտությունների դեպքում հանգստություն պահպանելու ընդունակություն,
• իր շահագրգռվածության աստիճանը իր անշտապողականությամբ թաքցնելու կարողություն:
• տիկնիկ, որ ամեն ընկնելուց հետո միշտ ոտքի է կանգնում,

Երկար տարիներ վարելով Ֆրանսիայի արտաքին հարաբերությունները` Թալեյրանը դրսևորել է իր դիվանագիտական հանճարը` առանձնացնելով նաև արտաքին գործերի նախարարին բնորոշ հատկանիշները: Նա գտնում էր, որ արտաքին գործերի նախարարը պետք է օժտված լինի յուրատեսակ բնազդով, որը, նրան արագ նախազգուշացնելով, մինչև ցանկացած վիճաբանության սկսվելը, խանգարեր որևէ դեպքում վարկաբեկելու իրեն: Նա պետք է ունենա անկեղծ երևակայելու ընդունակություն` մնալով անթափանցելի, լինի զուսպ, բայց ոչ բռնազբոսիկ, հմուտ նույնիսկ իր զվարճության ընտրության մեջ: Անհրաժեշտ է, որ նրա զրույցը լինի պարզ, բազմազան, անսպասելի, միշտ բնական և երբեմն միամիտ: Մի խոսքով 24 ժամվա ընթացքում նա ոչ մի ակնթարթ չպետք է դադարի իրեն զգալ արտաքին գործերի նախարար:

Մի փոքր ժողովրդավարության մասին

• Ժողովրդավարության` դեմոկրատիայի մասին խոսել են դեռևս հին մտածողները: Օրինակ` Արիստոտելը գտնում էր, որ ժողովրդավարությունը հանգեցնում է ամբոխավարության և անիշխանության: Կան կարծիքներ նաև, որ ժողովրդավարությունը մեծամասնության բռնապետությունն է փոքրամասնության նկատմամբ: Շատերը նույնիսկ գտնում են, որ ժողովրդավարոթյունը ապազգային կառավարման ձև է և հանգեցնում է էթնիկական առումով ազգայինի անկմանը:
  Սակայն մի պահ տեսնենք, թե ինչ ասել է ժողովրդավարություն: Արդյոք դա պետք է հասկանալ բառի ուղղակի իմաստով` այսինք, ժողովուրդն է իրականացնում իշխանությունը կամ ժողովուրդն է <<վարում>> այն:
  
  Դրա համար պետք է պատասխանել մի քանի հարցերի.
  
  -ո՞վ է իշխանության գալիս - նա, ով հավաքում է ընտրողների ձայների մեծամասնությունը
  
  -ի՞նչպես է հավաքում այդ ձայների մեծամասնությունը – առաջարկելով իր ծրագրերը, խոստումներ տալով, որոնք բոլորը չէ, որ կատարելու է: Սակայն կարևորը այն չէ, թե ինչքանով թեկնածուն կկատարի իր խոստումները: Կարևորն այն է, թե ինչքանով նա կարող է ժողովրդին թեքել իր կողմը և շահել նրա ձայները: Այստեղ փատորեն ընթանում է հասարակ մրցակցություն: Ով հաղթում է մրցակցությունում, նա է ուժեղագույնը, նա է արժանի երկիրը կառավարել, հենց նա կարող է հետագայում հենց այն նույն ժողովրդին, որին կարողացել է մի անգամ արդեն իր կողմը գրավել, մյուս անգամ էլ, հարկ եղած դեպքում իր կողմը թեքել:
  
  -ի՞նչու է ուզում գալ կամ ինչու է գալիս իշխանության- Եթե դիտարկենք ժողովրդավարությունը որպես տեսություն, ապա այն մյուս քաղաքագիտական տեսությունների նման ևս պետք է գործիք լինի իշխանության եկածի համար գործելու հանուն պետության, հանուն պետական շահի:
  
  Ժողովրդավարության մասին պատկերացումների խեղաթյուրումները հենց գալիս են նրանից, որ իշխանության եկած ուժը ոչ թե իշխանության է գալիս ընտրողների ձայների մեծամասնությամբ, այլ կեղծումների հաշվին: Սրա հետևանքով առաջանում է գործնական լեգիտիմության խնդիրը: Այսինքն իշխանությունը, որը ի սկզբանե չի կարողացել մեծամասնությանը թեքել իր կողմը, իր կառավարման ընթացքում էլ դա չի կարող անել: Եվ երկրորդ խեղաթյուրված ընկալումը առաջանում է այն ժամանակ, երբ իշխանության եկած ուժը գործում է ոչ թե հանուն պետական շահերի, այլ հանուն իր նեղ իշխանական շահերի: Սա, ըստ իս, ամենամեծ աղետն է յուրաքանչյուր պետության համար:
  
  Անդրադառնամ նաև ժողովրդավարական երկրի և <<միջազգային հանրություն>> ասվածի միջև հարաբերակցության խնդրին: Լինել ժողովրդավարական երկիր ամենևին չի նշանակում պարտադիր հաշվի առնել միջազգային հանրության տեսակետը: Ի վերջո միջազգային հանրության տեսակետը ձևավորվում է ուժեղի և հաղթողի թելադրանքի և ազդեցության տակ: Յուրաքանչյուր պետություն հաշվի է առնում միջազգային հանրության տեսակետը այնքանով, որքանով այն չի վնասի իր պետական, ազգային շահերին: Այս դեպքում նույնիսկ, սա ոչ այնքան հաշվի առնում է, որքան շահարկում, որը հեղինակությունը բարձրացնելու նպատակ ունի: Իսկ այն պետությունները, ովքեր դողում են միջազգային հանրության տեսակետի վրա, ի վերջո դատապարտված են դրա զոհը դառնալուն: